Expositie & catalogus Zielsverwant

Om zijn in 1999 verschenen fotoboekEen zweem van licht werd auteur-fotograaf Péter Nádas door het Fotomuseum Den Haag gevraagd een foto-expositie samen te stellen. Deze resulteerde in een tentoonstelling van werk van 30 beroemde collega’s en hem zelf. Dit persoonlijke overzicht van Hongaarse fotografie tot circa 1960 bestond uit honderden sfeerfoto’s van landschappen, stadsbeelden en portretten, maar ook de voor Hongarije onvermijdelijke foto’s van de oorlogen, opstand, politieke bijeenkomsten, monumenten. Daarnaast zijn er lichtere folklorebeelden, privé-momenten, surrealistisch naakt en stillevens als kunstfotografie. Van de buiten Hongarije onbekendere fotografen had ik meer willen zien. Indrukwekkend waren Rudolf Balagh, André Kertész en Iván Vydareny die het front zo in beeld brachten dat de beschouwers een blik gegund werd in de diverse aspecten van het dagelijkse leven van soldaten uit een ver verleden.

De schoonheid en scherpe registratie van Brassai, Eva Besnyő of andere bekenden ontbraken niet. Hun werk hing naast tijdloze foto’s van paarden van Ernő Vadas en Ferenc Haár.

De onverwachte thematische ordening kende eigenzinnige overgangen en verbanden, die alleen wandelend door de expositie volledig doordrongen. Rust was er in de directe, soms emotionele fotokeuze: gruwelijkheid en schoonheid gecombineerd met verbazing en de herkenning van werk van bekenden en onbekenden. De bruiklenen verdiepten en verbreedden het opgeroepen beeld van de Hongaarse fotografie.

De Engels-Nederlandse catalogus van Péter Nádas, die met zijn foto’s een kwart van de tentoonstelling vulde, vormt een goede nabeschouwing. De documentaire en artistieke foto’s van in of buiten Hongarije werkende fotografen in de fraai vormgegeven catalogus geven een summier beeld, mede omdat ze klein zijn afgedrukt. Als naslagwerk is de uitgave een aanwinst gezien de Hongaarse uitgaven van het Fotomuseum in Kecskemét.(Zie MM! 12). Zielsverwant, Hongaarse fotografen 1914-2003/ Kindred spirits, Hungarian Photographers 1914-2003 van Peter Nádas is een co-uitgave van Van Gennep Amsterdam & Fotomuseum Den Haag, 2004 bij de gelijknamige expositie. (ISBN 9055155454).

De eigen dood

De catalogus Zielsverwanteindigt, net als de tentoonstelling in Den Haag met foto’s van de perenboom in de tuin van Nádas. Hij fotografeerde die honderden malen in verschillende stadia. Een van die bomen siert de omslag van het breekbare en aangrijpende 63 bladzijden tellende boek De eigen dood, dat in de vertaling van Rob Visser in 2004 is uitgebracht bij Van Gennep (ISBN9055155268). De oorspronkelijke titel is Saját Halál en de eerste uitgave was Der eigenen Tod bij Streidl Verlag te Göttingen in 2002.

Het intiem en tegelijk net afstandelijk genoeg geschreven boek vol minieme details die ook uit een aantal van Nádas’ foto’s naar voren komen, spreekt voor zichzelf. Nádas’ bijna genadeloze zelfportret sleept de lezer mee in het kleine en adembenemende, terwijl de buitenwereld buiten proporties groot lijkt te worden. Op blz 31 staat: “Daarom heb ik dus zo krampachtig gezocht naar de plaats van het totale verhaal, zei ik tegen mezelf. Ze zijn niet aan de ruimte gebonden of aan de tijd waar ik ze meende te vinden.”  Het daarop volgende betoog over details ten opzichte van een grotere stroom of geheel beschreven vanuit een bijna-dood-ervaring ten gevolge van een hartinfarct leest als een ragfijne ets. Aan al die kleine lijnen is de grote lijn af te lezen, als de grondgedachte. Die basis en apotheose vormen geen onontkoombare conclusie, maar een registratie aan de hand van wat in een voortrazend leven terloopse details lijken. De verwijzingen naar licht en schaduw weerspiegelen meer dan het oog van de fotograaf-verteller de emoties die het gebeurde teweeg hebben gebracht. Na lezing van dit boek wordt de zaal in het Fotomuseum, gewijd aan Nádas’ polaroid bomenfoto’s, een levenssymbool.

Minotaurus, verhalen

De door Henry Kammer vertaalde bundel Minotaurus verscheen oorspronkelijk in 1997 bij Jelenkor Kiadó te Pécs en bevat verhalen uit de bundels A Bibliá en Leirás die in 1967 en 1979 verschenen bij Szépirodalmi Könyvkiadó te Boedapest. De foto op de omslag van Minotaurus verhalen, dat in 2004 bij Van Gennep, Amsterdam is verschenen is van de auteur Peter Nadas. De kenmerkende sobere, door de schaduwwerking en compositie vragen oproepende foto in geel/bruintinten sluit naadloos aan bij de inhoud. De sfeer die onthullend en verbergend is, weerspiegelt de behoefte om geheimen te ontrafelen en de schijnwerelden door te prikken. Die schijn is een complex gevolg van omstandigheden waarin overleven de enige norm lijkt, een thema dat veel Hongaarse schrijvers bezighoudt. Het langzaam ontvouwen van de waarheid of vele waarheden refereert aan Márai en de stroom details van de omgeving doet aan Esterházy denken, maar Nádas schept een geheel eigen setting waar moeilijk de vinger op te leggen is. Zijn personages vormen vaak tegenpolen die tot elkaar lijken veroordeeld en ondanks zichzelf de ander een spiegel voorhouden. Dit aspect maakt de opgeroepen wereld gruwelijk, ontzagwekkend en soms hopeloos kwetsbaar. De onverbloemd weergegeven machtsverhoudingen en gewelddadigheid zijn ingebed in het gewone dagelijkse leven en laten aspecten van pijn en verwonding zien die tot nadenken nopen. De dialogen wentelen bijvoorbeeld van p. 44 de vraag “Je gelooft in god”, met als antwoord: “Ja” en reactie “waarom heb je me dan verraden”, evenals de persoonsbeschrijvingen zoals in --tot nu toe meer blijk gegeven van nihilisme dan spontaan aanpassingsvermogen. Dit maakt de verhalen soms onweerstaanbaar interessant en Nadas’ opleiding tot fotograaf gecombineerd met zijn rijke ervaring in de journalistiek zullen zeker hebben bijgedragen aan die doordringende blik die uit zijn vertelkunst spreekt. Henry Kammers’ vertaling laat zien dat de Hongaar meer kan zeggen in een zin dan de Nederlander. Voor onze begrippen zijn de zinnen lang, maar de keus om die wendingen in één zin over te brengen maakt de veelzijdigheid binnen een zin of gedachte wel zichtbaar.

De roman Emlékiratok könyyve verscheen in 1986 bij Szépirodalmi könyvkiadó in Boedapest. Dit spraakmakende boek werd in 1991 in de Nederlandse vertaling van Henry Kammer bij Van Gennep, Amsterdam uitgegeven als Het boek der herinneringen. In september 2004 beleefde dit verbijsterende werk dat leest als een epos de zesde herdruk.

Op pag. 36 spreekt de auteur van: “Een maalstroom van gevoelens” en dat typeert dit levenswerk waarin 839 pagina’s lang twintigste eeuwse vraagstukken ten aanzien van individu en maatschappij de revue passeren. Geloof en onmacht, hypocrisie en recht, onderdrukking en moed zijn ineengetwijnd en uiteengerafeld zonder ooit van elkaar los te raken. Conflicten zijn er op alle mogelijke niveaus en de naaktheid waarmee de auteur deze uittekent en ontvouwt maakt ze tastbaar vanuit wisselend perspectief Het fragment op pagina 199 “Een kind moet de grenzen van het aanvaardbare en het onaanvaardbare aftasten, en we blijven kinderen zolang we genoopt zijn grenzen te overschrijden en aan de hand van de reactie van onze omgeving vaak in tragisch conflict met onszelf, de zogenaamde plaats, tijd en naam der dingen te leren, waarmee we tevens worden ingewijd in een sacrosant stelsel van schijnheilige leugens en zwendelarijen...”-- is als een motto voor het boek. Dit opus magnum speelt in het oude Oost-Berlijn waarin afgesplitste ik-figuren verschillende perioden van deze twintigste eeuw belichten.

Het boek der herinneringen is omschreven als een opvoedings- of ontwikkelingsroman, een historisch belangwekkend werk, een ode aan de homoscene, een humaan document dat niet in één richting is te duiden. Het verdient het om herlezen te worden en de verschillende lagen en verhaallijnen tot je door te laten dringen. Voor degenen die zich in Oost-Europese achtergronden verdiepen is dit boek een aanrader. Zinnen die soms een halve pagina beslaan, slepen je mee in de vele lagen die deze roman in zich draagt. Via Nadas’ fotografische blik en journalistieke registratie gepaard aan een doorleefd autobiografisch voelen verdwijnt de lezer in het boek. Het is een compleet boek dat vragen nalaat, zodat je blijft denken over het hoe en waarom.

Gerhild Tóth-van Rooij